Willen wij wel echt de waarheid?

Als makers of leden van Zoek de Waarheid, maar ook als lezers van boeken, denkers, vragenstellers, wie dan ook, we zeggen allemaal dat we de waarheid willen. En wel op allerlei verschillende gebieden, het kan bijvoorbeeld politiek zijn maar ook filosofisch of spiritueel. En we hebben allemaal wel een idee van hoe die waarheid er dan uit zou zien. Maar wat als de waarheid nou compleet anders blijkt te zijn dan we hadden gehoopt? Werkt de waarheid bevrijdend, of doet de waarheid pijn? En willen we de waarheid ook als die pijn doet?

Laten we dit als gedachtenexperiment uitzoeken, even aangenomen dat er überhaupt iets is zoals de waarheid, dat wij die waarheid dan op de een of andere manier zouden kunnen kennen, en dat de waarheid dan ook onbetwist zou zijn. Dat zijn nogal wat aannames, maar for the sake of argument, dat zijn andere discussies.

Ik zal beginnen met een aantal voorbeelden om duidelijk te maken waar we het hier over hebben en hoe moeilijk de vraag mogelijk is.

Politieke waarheid

Ik kwam op dit onderwerp door na te denken over politieke waarheid. In de (filosofische) literatuur vind je bijvoorbeeld de opvatting dat het volk, even scherp gezegd, dom gehouden moet worden zodat de mensen gelukkiger zijn (oftewel: "Onwetendheid is een zegen"), en zodat de staat makkelijker te besturen is. De staat zou dan namelijk de vrijheid krijgen om te doen wat het goede is voor het land (daarin zit tevens het gevaar), zonder afhankelijk te zijn van de toevallige populariteit van een lijsttrekker of de grillige politieke opvattingen van de gewone man. Dit klinkt ons natuurlijk behoorlijk ondemocratisch in de oren, bijna ketters! En mijn mening hierover heb ik nooit onder stoelen of banken gestoken; ik wil juist bewustwording van mensen zodat ze kunnen groeien en we er een betere wereld van kunnen maken. 

Maar even om de advocaat van de duivel te spelen.. wat nu als het werkelijk waar is dat het voor zowel de mensen als de staat beter is als het volk zich niet met de politiek bezighoudt, dus dom gehouden moet worden? De prijs zou behoorlijk zijn; je ontneemt de mensen hun kans op ontwikkeling vind ik, ook al zijn veel mensen vandaag de dag natuurlijk alleen maar met hun eigen leven bezig - wat overigens hun goed recht is, maar ik zou zelf toch liever wat meer maatschappelijke betrokkenheid zien. Zouden wij die waarheid willen accepteren? Zouden we ons erbij neerleggen? En als dat niet zo is, kunnen we dan beweren dat we op zoek zijn naar de waarheid? Of zijn we dus eigenlijk helemaal niet op zoek naar waarheid, maar willen we vooral onze eigen visie bewijzen en opdringen aan andere mensen?

Om de discussie nog even op de spits te drijven; stel, er dreigt een klimaatramp, of een nucleaire oorlog. Laten we die laatste als voorbeeld nemen. En stel, dat dit alleen opgelost kan worden door het volk erbuiten te houden. Als dat de wereld redt, is dat het dan niet gewoon waard? Of willen wij radicale vrijheid en kennis, en dus altijd op de hoogte gehouden worden, ook al zou dat ervoor zorgen dat we oplossingen blokkeren waardoor het ons bestaan kan kosten?

Waarheid over vrijheid

We laten de politiek even voor wat het is. Je weet waar Zoek de Waarheid voor staat, maar goed het vorige voorbeeld zet je wel aan het denken. Stel nu dat de waarheid over vrijheid / vrije wil zou zijn dat er dus helemaal geen vrije wil is. Alles wat je doet staat al vast. Niet per se door een god of door een noodlot, maar gewoonweg omdat alles oorzaak en gevolg is; ook wat je denkt of doet is alleen maar het gevolg van evolutie, van hoe je opgegroeid en opgevoed bent. Er zijn dan misschien duizenden kleine oorzaakjes waarom je op een bepaald moment voor een cola en niet voor een sinas. Dan zouden we geen controle hebben over ons leven. Sterker nog, als je een moord zou plegen zou je niet verantwoordelijk zijn; wat kan jij er nou aan doen, je kon toch niet kiezen? Het lag al vast dus kunnen we jou niet de schuld geven. Ethiek zou overbodig zijn, en een maatschappij zou lastig te behouden zijn omdat niemand meer verantwoordelijk is voor zijn daden.

Zouden we dit willen weten? Of zou het beter zijn om onwetend te zijn en de illusie te hebben dat we vrij zijn?

Nooit meer liegen

Over de waarheid weten gesproken.. wat als niemand ooit meer kon liegen? In films als Liar Liar kunnen we zien wat voor problemen dat zou kunnen geven. In deze film wens het zoontje van een advocaat dat zijn vader een dag niet meer zou kunnen liegen, met alle gevolgen van dien. Zonder (onschuldige) leugentjes zou je misschien heel veel vrienden kwijtraken, je baan kwijt zijn, enzovoort - in sommige gevallen is het gewoon beter niet de waarheid te spreken, omdat je anders mensen zou kwetsen. Het is een voorwaarde voor prettige sociale omgang, hoe raar dat ook mag klinken.

Conclusie

Goed, genoeg voorbeelden gegeven, terug naar de vraag. Willen wij nu werkelijk de waarheid? Kunnen we deze aan? Ik denk dat ieder dit alleen voor zichzelf kan bepalen. Maar het kan goed zijn daar nog eens kritisch over na te denken, waar je ook naar op zoek bent. Als je spirituele waarheid zoekt, wil je het dan nog steeds als zou blijken dat spiritualiteit tussen je oren zit? Zou je willen leven als zou blijken dat het leven zinloos is? Wil je werkelijk antwoord op de vragen die je hebt, of manipuleer je het zo dat je je gewenste antwoord krijgt?

Ik denk dat dat laatste meer gebeurt dan we toe zouden willen geven.