Wel of geen cultuurrelativisme?

Mogen wij gebeurtenissen in andere culturen veroordelen? Dat is de vraag die in deze blog centraal staat. Want hoewel veel mensen daar geen moeite mee hebben, is er tevens een sterke stroming van cultuurrelativisten die zeggen dat dat helemaal niet kan; ethiek, wat wel of niet mag of wat als goed of slecht gezien wordt, is volledig afhankelijk van de betreffende cultuur. Er zijn geen absolute waarden. Er is geen reden om aan te nemen dat onze waarden (zoals bijvoorbeeld vrijheid van meningsuiting, recht op zelfbeschikking, enzovoort) 'beter' zijn dan de normen en waarden in andere culturen, vinden zij. Hoewel het voor velen van ons logisch is dat we andere landen moeten 'redden' en daar democratie moeten brengen en mensenrechten (die overigens ook maar een Westerse uitvinding zijn en niet per se gedragen worden in alle delen van de wereld) niet meer geschonden worden, moet je ergens inderdaad wel beseffen dat wat wij 'goed' noemen ook maar een uitkomst van onze cultuur is. Wat onze waarden zijn is in zekere zin 'toevallig', of beter gezegd contingent: het had ook anders kunnen zijn, en dat zien we dus ook als we naar andere culturen kijken.

Misschien heb je dit gelezen en haal je je schouders op. Maar het is niet alleen een 'filosofisch' probleem. Als wij het lijden van mensen en milieu willen tegengaan en daarvoor in moeten grijpen in andere landen of als we andere mensen willen overtuigen iets in deze zin te gaan doen, moeten we daar een bepaalde grond voor hebben. Daarbij is het cultuurrelativisme volgens mij een groot probleem in Nederland. Alle culturen zijn gelijk en waarden zijn relatief, dat ben ik wel met cultuurrelativisten eens. Maar een keerzijde is dat, hoe welkom immigranten van mijn part ook zijn, in Nederland zoveel mogelijk wordt geprobeerd de eigen Nederlandse cultuur naar de achtergrond te dringen en de nieuwe culturen zoveel mogelijk hun zin te geven. We zijn te bang om te discrimineren. Zo bang, dat we dingen toelaten die we in Nederland niet willen. We knijpen een oogje dicht omdat we 'respect' moeten blijven hebben voor andere mensen en culturen. Mee eens, zolang het respect voor de eigen cultuur maar niet opzij wordt geschoven. In Nederland wordt cultuur zover kapotgerelativeerd dat niemand zich meer echt thuisvoelt; noch de blanke Nederlander, noch de 'nieuwe Nederlander'.

Het 'opdringen' van waarden: wie heeft er gelijk?

We laten Nederland even voor wat het is, en gaan terug naar het algemene idee van cultuurrelativisme. Het kan dus zo zijn dat een cultuur een bepaalde norm of waarde heeft die wij westerlingen verwerpen. Bijvoorbeeld kinderarbeid, of eerwraak, of misschien zelfs het offeren van een kind op een altaar om de goden te gehoorzamen. We kunnen enerzijds niet anders dan zeggen dat dit heel slecht is en dat het uit de wereld moet verdwijnen. Maar wat nu als een volk kinderarbeid accepteert of als noodzakelijk ziet? Wat als een heel volk achter de eerwraak staat en niet anders zou willen? Wat als het kind niets liever wil dan geofferd worden voor zijn goden, wat de grootste eer denkbaar is in die cultuur? Mogen wij dan dat land binnenvallen en de zaken naar ons inzicht 'rechtzetten', of moeten we zeggen dat dat in die cultuur normaal is? Want door het te veroordelen passen we onze normen en waarden toe in een cultuur waarin ze helemaal niet gelden. Onze normen en waarden opdringen aan andere culturen, hoe goed deze normen en waarden in onze ogen ook zijn, is hetzelfde als het omgekeerde zou gebeuren. Wij zouden ook niet willen dat hier kinderarbeid, eerwraak of het offeren van mensen voor goden opgedrongen zou worden omdat verschillende landen dat een goed idee vinden. Wij zouden onze vrije seksualiteit die door veel culturen veroordeeld wordt niet kwijt willen. Toch zien andere culturen dit als net zoiets slechts als dat wij kinderarbeid en dergelijke vinden. Moet je je voorstellen dat andere culturen hun waarden aan ons op gaan dringen. Toch doen wij hetzelfde, of vinden we dat in elk geval gerechtvaardigd.

Zeer problematisch dus, al zegt ons rechtvaardigheidsgevoel toch echt dat we het lijden van mensen in andere landen moeten stoppen. Hoe komen we hieruit? Ik wil dit niet op een al te filosofische manier benaderen; er zijn manieren om te proberen aan te tonen dat de argumentatie van de cultuurrelativist niet klopt. Maar ik zou liever bekijken of we toch enige grond kunnen bedenken om het gedrag van anderen al dan niet te beoordelen om het lijden in de wereld te kunnen verminderen. Om te kunnen oordelen over een andere cultuur moeten we een universele maatstaf vinden. En hoewel ik denk dat die er in absolute zin niet is, kunnen we bedenken of er misschien toch één is die voldoet.

Lijden en welzijn

In eerste instantie zou ik denken aan het lijden of het welzijn van mensen. We zouden gedrag in een ander land kunnen veroordelen als het lijden van mensen het gevolg is van het betreffende gedrag. Dan nemen we even aan dat het lijden van mensen, of dit nu is door honger, dorst, ziekte, onderdrukking of oorlog bijvoorbeeld, altijd onacceptabel is. We zouden de slachtoffers dan willen redden uit de klauwen van de boosdoener.

Maar dit is niet altijd even makkelijk. Het redden misschien soms wel (makkelijker dan we denken ook in het geval van honger en dorst denk ik) maar bepalen wat nu precies welzijn of lijden is, is moeilijker. Eerwraak zorgt bijvoorbeeld voor veel lijden; moeten we dit stoppen? In dergelijke culturen voelt men toch echt dat het rechtvaardig is om iemand te vermoorden naar aanleiding van de morele regels van de cultuur. Maar ik ben het er niet mee eens. En andere culturen vinden nu eenmaal dat het bij het leven hoort dat de laagste klasse mogelijk omkomt van de honger terwijl de topklasse in immense rijkdom leeft. Ook daar ben ik het niet mee eens. Maar als we het weer omdraaien: In Nederland lijden mensen aan overgewicht en depressie. Is dat een teken dat een jihad ons zou redden van het kwaad, ons 'zuivert'? Ik denk het niet. Het zou verschrikkelijk zijn. Wat onder welzijn of lijden valt hangt dus ook alweer sterk af van de cultuur waarin je bent opgegroeid. Het welzijn van vrouwen, kinderen en homo's, groepen die in veel andere culturen achtergesteld worden, vinden wij enorm belangrijk en een teken van onze beschaving. Maar zeggen dat dat goed is, is al sprekend vanuit je eigen cultuur, zou de cultuurrelativist mogelijk zeggen. Er lijkt geen ontsnappen aan.

Vrije keuze

Misschien is er nog een ander criterium. We zouden ons af kunnen vragen: zou diegene uit de andere cultuur dat gedrag nog steeds accepteren als hij er de vrije keuze in had? En dan bedoel ik ook echt vrije keuze: dus met de alle mogelijke educatie en verstand van zaken. Want hij kiest nu ook voor die waarde of dat gedrag, door de cultuur waarin hij opgroeide. Maar stel, je zou op hem op miraculeuze wijze een enorme kennisimpuls geven waardoor hij zijn situatie kan vergelijken met hoe mensen in andere culturen dit aanpakken, hoe filosofen erover denken, wat de gevolgen van de acties zijn, hoe andere mensen zich erdoor voelen, enzovoort. Dat impliceert volgens mij dat iedere vorm van fundamentalisme vervalt: fundamentalisme is het met het hele leven vastklampen aan één idee en daarvoor willen sterven. Terwijl als je meer kennis van zaken hebt, al deze kennis serieus op je in hebt laten werken, en alle mogelijke invalshoeken serieus hebt bekeken volgens mij nooit fundamentalist kan blijven. Hoe dan ook, ik denk dat zaken als eerwraak, kinderarbeid en onderdrukking dan eerder uit de wereld zouden verdwijnen dan nu het geval is. We zouden dan volgens mij als mensheid een stukje 'volwassener' geworden zijn.

Toch valt ook hier niet volledig aan de cultuurrelativist te ontkomen, zo lijkt het. Want ook 'kennis van zaken' en 'vrije keuze' kun je zien als zaken die vooral in het Westen zo hoog gewaardeerd worden. Maar volgens mij is dit de beste grond die we hebben. Een kind die ingezet wordt voor een jihad zou deze keuze waarschijnlijk niet maken als hij niet gehersenspoeld was door fundamentalisten. Of dit nu vanuit een Westerse gedachtegoed is of gezegd of niet doet daar niets aan af.

Reflexiviteit

Maar daar komt nog iets bij: reflexiviteit. Dat betekent dat wat iemand zegt over het gedrag van een ander, ook voor zichzelf of zijn eigen theorie geldt. In het geval van cultuurrelativisme: ook cultuurrelativisme komt tot stand in het Westen, en dus een Westerlijk maaksel die relatief is. Toch doet de cultuurrelativist alsof hij een absolute waarde kent: je moet respect hebben voor andere culturen. Dit is een contradictie omdat dit soort uitspraken volgens zijn eigen theorie alleen gelden in de cultuur waar ze vandaan komen en dus geen absolute waarde hebben. Daarbij beseft de cultuurrelativist niet in hoeverre hij met deze kennis en uitspraken op de schouders staat van de westerse cultuur. Als hij waarde hecht aan zijn standpunten en wil dat andere mensen ook zo denken, zou dat betekenen dat men in andere culturen tot dit inzicht zouden moeten kunnen komen - maar dan dus wel op basis van westerse waarden.

Conclusie

Wat wil ik hier nu eigenlijk mee zeggen? Niet dat onze Westerse waarden allemaal zo geweldig zijn en de hele wereld moet verwesterlijken. Zeker niet, ik vind het ontzettend zonde dat de Amerikaanse / Westerse cultuur doordringt in alle plaatsen van de wereld. Traditie en cultuur lijken plaats te maken voor één grijze wereldmassa. Ik denk dat de pluraliteit en diversiteit van levensbelang zijn voor de mensheid en het zou een ramp zijn (en zonde) als de westerse cultuur de plaatselijke traditie zou verdrukken. Er zijn dan ook zaken waar we vanaf moeten blijven. Zaken als kleding, geloof, gebruiken, levensovertuigingen, muziek en dergelijke, die maken verder niet zoveel uit. We zouden op die gebieden cultuurrelativisten moeten zijn. Tenzij door het geloof of levensovertuiging andere mensen lijden, maar dat wilde ik bewaren voor de politiek-morele dimensie waar we wél wat over mogen zeggen naar mijn mening. In dat geval geldt: zou men hier ook voor kiezen als er echt sprake zou zijn geweest van een vrije, doordachte keuze op basis van kennis van zaken?

Hoewel ik in het algemeen tegen de arrogante houding van het Westen ben, een houding die zegt dat onze waarden universeel en het beste zijn, moet ik toch zeggen dat ik de toekomst van deze planeet het beste inzie als de westerse waarden meer invloed in de wereld krijgen. De westerse cultuur is niet zozeer 'beter', maar leert wel dat verschillende mensen samen kunnen leven zonder elkaar de tent uit te moorden, en leert ook de eigen cultuur te overstijgen en te denken in het kader van de relativiteit van culturen. Cultuurrelativisme is wat mij betreft zeer beperkt houdbaar.