Kritische blik: gevolgen van de mislukte aanslag Kerst 2009

Eerste kerstdag probeerde een 23-jarige Nigeriaan explosieven tot ontploffing te brengen in de vlucht van Amsterdam naar Detroit. In zijn onderbroek had hij poeder meegesmokkeld. Vlak voor de landing heeft hij geprobeerd er de chemicaliën toe te voegen die tot de ontploffing zouden moeten leiden, wat letterlijk met een sisser afliep. De man werd overmeesterd en het brandje op tijd geblust. Maar toch was het genoeg om in enkele dagen weer een paar flinke stappen te zetten in een richting die mij erg griezelig aandoet.

Bodyscan

Zo verscheen het bericht dat onze Hirsch-Ballin de Bodyscan in wil voeren, een apparaat dat simpel gezegd door kleren heen kan 'kijken' om te zien of er zich wapens of andere items op het lichaam bevinden. Door velen wordt de bodyscan als een inbreuk op de privacy gezien, anderen zijn vooral van mening dat dat een relatief klein ongemak is in verhouding tot de veiligheid die het zou bieden.
Een project wat naar mijn idee een beetje stil viel, is in één klap dus weer een hot item; door heel Europa staan regeringsleiders op die liever vandaag dan morgen de bodyscan in gebruik willen nemen. Misschien noodzakelijk, misschien weer een stap in de richting van Big Brother.

Update 8 januari: En nu blijkt ook nog eens dat Schiphol 60 verkeerde bodyscanners heeft gekocht, die ook de de bom van de Nigeriaan niet gevonden zouden hebben.

Passagiers screenen op religie

Daarnaast las ik ook een bericht waarin werd vermeld dat er op dit moment in de Verenigde Staten dus serieus gediscussieerd wordt of passagiers niet vooraf gescreend kunnen worden op religie, en vervolgens gescheiden kunnen worden. Een soort Apartheid dus. Een soort impliciete Jodenster. Erger nog is dat 2/3 van de lezers daar het een goed idee vinden. Mijn mond valt open van verbijstering.

Probleem - Reactie - Oplossing

Een incident als dit laat maar weer eens zien hoe gemakkelijk het is om vrijheidsbeperkende en zelf zeer gevaarlijke wijzigingen door te voeren. 10 websites als ZDW kunnen 10 jaar lang hun stinkende best doen, maar dat valt in het niet bij de verschuivingen die er plaatsvinden na een mislukte aanslag, die dik wordt uitgemeten in de media. Ik zeg niet dat dat niet zou moeten, het is nu eenmaal nieuws en zeker niet iets om in de doofpot te stoppen, maar deze media-aandacht komt voor sommige machthebbers natuurlijk enorm goed uit. Ineens is iedereen weer overtuigd van het belang van de (schijn)veiligheid. Begrijp me niet verkeerd; het is natuurlijk erg gemakkelijk om met opgeheven vinger te moraliseren dat er sprake is van ernstige privacyschending, terwijl er doden kunnen vallen wanneer we de maatregelen niet treffen; ik zit ook graag veilig in het vliegtuig. In de situatie waarin we ons bevinden lijkt het zelfs noodzakelijk te zijn om bijvoorbeeld de bodyscan in gebruik te nemen. Maar met maatregelen als deze is er geen weg meer terug.

Uitwendigheid

Door middel van externe machinerie wordt geprobeerd om alles en iedereen ten alle tijde te controleren. Door middel van camera's, bodyscans, EPD's, RFID, enzovoort. Het vertrouwen wordt de mens niet meer gegund; iedereen is een potentiële vijand van de staat. In zo'n sfeer kun je dan ook niet verwachten dat mensen 'zich gedragen'. Je kunt niet van buitenaf iets opleggen dat er van binnenuit niet is; mensen worden niet rechtschapen doordat er camera's op ze gericht zijn, hooguit is het resultaat dat ze beter worden in het verbergen van datgene wat ze te verbergen hebben. Wil je verbeteringen zien, dan zijn camera's dus niet voldoende. Blijkbaar is er al eerder iets misgegaan, in de opvoeding van het individu, of in de samenleving als geheel. Als daar de kern van het probleem zit, stel ik voor dat we ook daar de oplossing zoeken, en de camera's en bodyscans slechts als tijdelijke middelen kunnen zien en kunnen gebruiken, indien strikt noodzakelijk.
Veel enger eigenlijk is het screenen op religie, wat niet langer uitwendig is, maar dus de kern van ons menszijn raakt. Met een bepaalde religieuze opvatting zou je dus simpelweg niet als mens gerespecteerd worden. Stel je voor dat datgene waar jij met hart en ziel voor staat, per definitie 'verkeerd' is en je daarom niet wordt gewaardeerd als volledig mens. Wie bepaald welke vorm van religie dan wel of niet toegestaan is? Geldt dit voor alle moslims? Dan gaan we echt een hele enge kant op, zeker als in de poll te zien is dat zeker 2/3 dit een goed idee vindt. Persoonlijk vind ik dat we dan veel beginnen te lijken op Duitsland in het decennium voor de Tweede Wereldoorlog. Het is niet langer uitwendig, het is het controleren van de overtuigingen van mensen. Ben ik paranoïde als ik hierbij aan de gedachtenpolitie van Orwell's 1984 denk?
Nogmaals; wie bepaald wat wel of niet toegestaan is? Ik denk dat we het er allemaal over eens kunnen zijn dat er iets te zeggen valt voor het tegenhouden van mensen die er een ideologie op nahouden die nadrukkelijk aanzet tot geweld of het voornemen heeft tot terreur. Dit zou dan niet de islam als geheel betreffen, maar slechts diegenen waarvan men tot op zekere hoogte weet dat deze zich in terroristische kringen begeeft. Het schetst mijn verbazing keer op keer dat een terrorist al bekend stond om zijn opvattingen en toch alle vrijheid krijgt om te doen wat hij wil, terwijl je als cartoonist van je bed gelicht wordt omdat je misschien wel eens zou kunnen discrimineren. Dit is de omgekeerde wereld, en het lijkt me goed daar wat aan te doen. Ook is het niet te ontkennen dat er de laatste jaren enorm veel haat en geweld uitgaat van en naar moslims, soms met reden. Het Christendom was enkele eeuwen niet veel anders als de islam van nu, maar daar is sinds de Renaissance, de Hervorming en de Verlichting veel aan veranderd. Waarschijnlijk moet ook de islam een ontwikkeling doormaken wil zij op vredige voet samen kunnen leven met andere levensovertuigingen. Dit is echter een andere discussie.
Maar vooralsnog; wat is dan het verschil tussen een extremistische moslim en een extremistische voorvechter van dierenrechten? En wanneer is zoiemand extremist? Westerse mensen zijn in een bepaald opzicht ook extremist, we zijn fundamentalistische comsumenten, zou je kunnen zeggen. Wanneer we ons op dit gebied gaan begeven, bevinden we ons op een hellend vlak. Je kunt je afvragen of we als maatschappij deze richting wel op willen.

Surrealistisch.

Als ik de berichten lees, waaronder die van de bodyscan en het screenen op religie, en ik zie het gemak en de snelheid van deze beslissingen en het gemak en de snelheid waarmee mensen hun oordeel al klaar hebben, doet me dat surrealistisch aan. Alsof ik een speelfilm zit te kijken, zoals V for Vendetta, 1984, Equilibrium of meer van dat genre. Iets waarvan ik altijd verwachtte dat als het zou gebeuren, dat in de verre toekomst zou zijn. Het kan zomaar ineens heel snel gaan, al lijkt het een tijdje rustig; er hoeft maar 1 man te zijn, 1 persoon.. die in staat is met zijn actie het leven van miljoenen of zelfs miljarden mensen te beïnvloeden. En daarvoor hoeft de aanslag nog niet eens te lukken. En - zal ik het zachtjes zeggen? - daarvoor hoeft de aanslag nog niet eens echt te zijn. Daarmee zeg ik niet dat de mislukte aanslag niet echt was, maar wel dat het voor diegenen die de bodyscan en andere 'veiligheidsmaatregelen' heel erg gemakkelijk is om hun agenda te realiseren. Geef een zondebok via via de juiste middelen, zet hem op het juiste spoor (in dit geval het vliegtuig) en de rest gaat vanzelf. In andere woorden: is het Rijksdaggebouw echt door Van der Lubbe aangestoken?

Bezinning

Ik zal niet doen alsof ik een oplossing weet, en ook niet alsof het allemaal vooropgezet is en het alleen om privacy gaat; het is complexer dan dat. Beschuldigen is niet het de manier om hiermee om te gaan. Wel zou dit een aanleiding moeten zijn om ons te bezinnen op onszelf als samenleving. In welke vorm wensen wij als mensen te leven? Hoeveel leveren we in als ons tot dit soort maatregelen laten verleiden? Komen ons eigen waarden niet in het geding? Is het geneesmiddel niet erger dan de kwaal? Ik weet het niet, maar de persberichten die ik lees vind ik enger dan de mislukte aanslag zelf. Angst voor terroristen of angst voor een veranderende samenleving heb ik allang uit mijn hoofd gezet. Het heeft plaatsgemaakt voor een enorme verbazing.