De genadeslag voor het christelijke moraalhoederschap
Op het moment gaat de beerput open; in Europa en de Verenigde Staten worden er duizenden gevallen van kindermisbruik in de Katholieke Kerk gemeld. De grappen die er vanouds wel over werden gemaakt blijken pijnlijk waar te zijn. En met Pasen, het moment waarop de paus de wereld er zijn excuses voor aan had kunnen bieden, wat voor de slachtoffers op z'n minst eindelijk erkenning zou betekenen, bleek ook weer dat de katholieken dergelijke zaken liever in de doofpot stoppen. Meldingen over kindermisbruik werd afgedaan als 'geklets van het moment'. Daarnaast kon het Vaticaan het niet laten er ook nog bij te vermelden dat wat er ook aan de hand is verder, de paus onschendbaar is; niet aangeklaagd kan worden enzovoorts.
Goed, tot zover het oude nieuws en de actualiteit. Daar wordt op genoeg sites over gekletst. Wat ik mij afvraag: wat betekent dit voor de kerk, en voor de maatschappij? Boeit het verder weinig, of wat dit de laatste druppel die de kerkelijke fundamenten heeft aangetast?
Religie en ethiek
De kerk niet meer zo populair als hij geweest is. Althans, hier in Nederland zijn we aardig verketterd, om het zo maar te zeggen. Op zich niet zo erg, lijkt me; we zijn minder religieus geworden, maar intussen groeit het verlangen naar spiritualiteit en nieuwe vormen van religie. Een nadeel is dat de diepgang van de "New Age" vaak maar schijn is; de bronnen waar ze de wijsheid vandaan halen zijn vaak 10x sterker en veelbetekenender, maar die bereiken het grote publiek niet. Helaas gold voor religie de afgelopen eeuw(en) hetzelfde: schijnheiligheid ten top, zoals we vandaag de dag maar weer eens zien. Overigens wil ik niet de indruk wekken dat ik iets tegen religie heb, zeker niet, ik snap Peter Joseph van Zeitgeist daarom ook niet zo goed. Maargoed, dat terzijde.
Waar de religie hoe dan ook goed voor is geweest, is dat het een vaste grond bood voor moreel handelen. Dit is goed, dat is slecht. Helder, duidelijk, en objectief; God himself zei hoe je moest handelen, dus was het zo, geen twijfel mogelijk. Een groot deel van onze eigen normen en waarden hebben we daar, ook vandaag nog, aan te danken. Het grote voordeel van God als fundering voor de ethiek is de onbetwistbaarheid ervan. Zonder geloof in God, werd vroeger gedacht, kun je niet goed handelen; wie bepaalt anders wat goed is of wat niet? Verlichtingsfilosofen brachten daar tegenin dat de mens op basis van de rede, de rationaliteit, ook tot goed handelen in staat was. Helaas zijn veel mensen in de dagelijkse omgang niet heel rationeel, en is er geen God meer die zegt wat we moeten doen. We zijn zelf verantwoordelijk. "Leven en laten leven" wordt er dan vaak gezegd, en inmiddels zien we dat zonder normen en waarden, zonder afspraken over wat goed is en wat niet, en zonder goddelijke straf wanneer je je niet aan die regels houdt, de maatschappij er in moreel opzicht niet op vooruit gaat. De meeste mensen zijn het er dan nog over eens dat kindermisbruik slecht is, maar daar houdt het dan ook bij op. Asociaal gedrag, daar mag niets van gezegd worden, want "wie ben ik om de ander te vertellen wat hij moet doen", daarbij kun je een mes tussen je ribben verwachten als je niet uitkijkt. Soms zou je bijna willen dat er een straffende God was. Ware het niet dat je dan zelf ook een probleem had. En dat het idee van een "straffende God" absurd is.. Hoe dan ook, die tijd lijkt voorbij te zijn. Dit was al een tijdje zo, niets nieuws onder de zon. Maar tot op heden kon de Kerk in ieder geval nog gezien worden als hoeder van de moraal. Not anymore.
Smet op het blazoen
Dat de Katholieke Kerk nu niet bepaald een lieverdje is, dat leert de geschiedenis ons. Eeuwenlang werden ongelovigen, andersgelovigen, denkers of zogenaamde 'heksen' op de brandstapels gegooid. Nieuwe veroverde gebieden in de wereld moesten zo snel mogelijk bekeerd worden; de zendingsdracht is altijd groot geweest. Maar in principe is het de Kerk altijd gelukt zich redelijk goed te handhaven en krijgen ze het voor elkaar dat we het christendom nu zelfs als een 'vredelievende religie' zien, ondanks het verleden. En als je naar veel christenen vandaag de dag kijkt (in Nederland, niet in Amerika), kun je stellen dat ze over het algemeen het beste met de medemens voorhebben.
Maar ik denk dat de ontwikkelingen van de laatste tijd de genadeslag zijn voor de positie van het christendom als hoeder van de moraal. Het lijkt me nu toch duidelijk dat bij ieder christelijk opgeheven vingertje dat zegt hoe we moeten leven, men als eerste denkt: ja, moeten jullie zeggen, bij jullie zijn jarenlang kinderen misbruikt. Jullie zijn in geen positie om te oordelen of om te vertellen hoe het moet. Hoe erg de misdaden van vroeger ook waren, ik denk dat dit toch wel de druppel is, de druppel waardoor we de kerk simpelweg niet meer serieus nemen. De Kerk is geen hoeder van de moraal meer, niet meer het witte paard dat de arme lammeren moet leiden. Ook de Kerk is vies. Letterlijk.
Nieuwe wegen
Dus wat nu? We hebben geen rotsvaste bodem meer om moreel te handelen; dat God dood was wist Nietzsche meer dan een eeuw geleden al, maar de kerk hield het nog wel een tijdje vol. ("de kerk": natuurlijk zijn er veel soorten christendom. Er zullen ook Protestanten zijn die zullen zeggen: zie je wel, het zijn weer de Katholieken. Maar vergeet niet; als de katholieke kerk valt, tast dat de fundering van het christendom dermate aan dat ook Protestanten hun positie verliezen.) Is alles geoorloofd? Ieder voor zich? Bepaal jij zelf wat je wil? Dit laatste klinkt goed, en dat zou ook goed kunnen zijn, ware het niet dat er ook mensen zijn die het leuk vinden jou in elkaar te stompen, een mes tussen je ribben te steken, je geld af te pakken, je uit te laten kleden en je half bewusteloos op het treinspoor te gooien. Geen fictie helaas, (1) en (2).
Misschien is het voordeel wel dat de New Age ons in ieder geval in contact brengt met de andere kant van de wereld. Ons in contact brengt met oudere spirituele of filosofische stromingen, waarbij ieder uit kan kiezen wat het beste bij hem of haar past, en die allemaal op de een of andere manier toch altijd wel het morele handelen als grondslag hebben. Ik kan je voorbeelden geven van uiterst wijze morele regels uit het Oude China. Maar wat ik vind hoeft niet waar te zijn. Wie ben ik om te zeggen hoe het moet?
Maar dat geldt voor iedereen. Dat geldt voor alles; hoe goed een ethisch idee ook is, en hoe sterk het ook gefundeerd wordt in een overtuiging of in de rede, de prijs die wij moeten betalen is dat er geen objectieve bron meer aan te wijzen is waardoor wij allemaal weer goed gaan handelen. En toch weten we allemaal wel wat het Goede is, zo ongeveer. Het enige is dat we er om bepaalde redenen niet naar handelen. Misschien zijn er nieuwe wegen waarop de ethiek zich kan ontwikkelen, en de mensheid ooit op dit moment kan terugkijken, terwijl er wereldvrede heerst en mensen elkaar goed doen. Maar de kerk... de kerk heeft zijn autoriteit verloren.
- Remco's blog
- login of registreer om te reageren
De kerk heeft zijn autoriteit verloren. Zo is het maar net. Ik zie de katholieke kerk als een nog altijd starre, conservatieve organisatie die niet meer van deze tijd lijkt te zijn. Waar we als samenleving de periode van de Verlichting en de Industriële Revolutie hebben meegemaakt en we in Nederland nog altijd in hoog tempo verder moderniseren, is de katholieke kerk wezenlijk niet veranderd ten opzichte van een aantal eeuwen geleden. Oke, de kerk is wat vredelievender in de zin dat "ongelovigen" niet langer verketterd worden. Maar de katholieke kerk ademt nog altijd conservatisme uit en we zien nu dat die onfeilbare paus voor de rest van de wereld toch niet meer zo onomstreden is. Waar ging het fout?
Mijn visie is dat de Verlichting, de scheiding van kerk en staat en de modernisering van onze samenleving (vooral de afgelopen decennia) de rol van het geloof in onze samenleving hebben doen afnemen. Er zijn echter nog genoeg gelovige mensen, ook zij die niet naar de kerk gaan. Geloof is simpelweg veranderd van een publieke in een private beleving. Mensen geven er een eigen invulling aan en laten zich niet alles van de paus meer op hun mauw spelden. Het publieke geloof sluit niet meer aan op de individuele beleving van veel mensen.
Dan twee andere vragen die het debat kunnen verbreden:
1) Wat te denken van de islam? De islam heeft in mijn ogen in Nederland (nog) niet die sprong gemaakt van een publieke in een private beleving. Het seculariseringsproces waarmee het christendom nu als vredelievende godsdienst wordt gezien, heeft bij de islam ook nog niet plaatsgevonden. De islam is in West-Europa een relatief nieuwe godsdienst dus is het op zich logisch dat ze hierin een beetje achterlopen?
2) Het christendom in de VS. Waarom is iedereen daar toch nog zo gelovig? Het antwoord zit hem volgens mij in wat ik eerder al genoemd heb. Het geloof speelt in de VS een hele grote rol in het publieke leven, niet zozeer omdat de samenleving conservatief is of achterloopt of iets dergelijks, maar omdat het geloof simpelweg zich hier wél aan de samenleving heeft aangepast. Je zou kunnen zeggen dat het geloof in de VS intern is geseculariseerd.
Goed stukje verder. Ik hoop op meer meningen/reacties.
Hoi Daniël,
Daar ben ik het wel mee eens. En over je punt bij 1), daar heb ik laatst wat over geschreven, ben benieuwd naar je mening erover. (LINK)
Beste Remco,
Ik heb vandaag jouw site ontdekt en met veel interesse je blogs gelezen. Ik vind het heel goed dat je zo breed georiënteerd bent op deze onderwerpen en er duidelijk veel vanaf weet.
Ik heb al drie keer een heel lang verhaal getypt met mijn uitgebreide visie op religie en de Katholieke kerk. Maar ik wil afsluiten met dit: Er is een levende God. Ik heb veel bewondering voor de kennis in je artikelen over 2012 et cetera, maar zeg niet dat God dood is. Want als alle theorieën van 2012 waar zijn, dan zul je snel genoeg zien dat er wel degelijk een straffende God bestaat!
Ik zag dat je eerder al refereerde naar Openbaringen. Het is jammer dat alles zo symbolisch is geschreven, want op die manier kan iedereen wel een eigen interpretatie maken. Maar één ding is zeker: de eindtijd is nabij. 2012 zou best het jaar kunnen zijn van de heerschappij van "het beest".
Door de schande van de Katholieke kerk (wat overigens geen christendom genoemd zou mogen worden) is de authoriteit van de kerk weg, en het schaadt het aanzien van het christelijke geloof en ik denk ook het geloof in god in het algemeen.
Ik hoop dat je nog veel blijft schrijven, want ik vind het allemaal erg interessant.
Groet,
M.M
Hoi M.M,
Bedankt voor je reactie!
Allereerst over dat God 'dood' is, dat verdient misschien wat toelichting. Deze uitspraak is een bekende vaststelling van filosoof Nietzsche, en niet eentje waar hij blij mee was. Hij deed dit in zijn boek 'De Vrolijke Wetenschap'. Hij beschreef het als een drama, iets dat mensen hadden gedaan. Je hoeft het niet letterlijk op te vatten; als God bestaat, kan hij niet 'doodgaan' in de zin zoals wij dat zouden kunnen begrijpen. Misschien is het goed om het fragment te lezen waar het om gaat.
Het is een prachtig stukje, met een duidelijke toon. Je zou kunnen zeggen dat de man in dit fragment ziet dat God niet langer de basis van ons handelen is - althans, voor veel mensen - en dat op die manier alle richting zoek is. Hoe weet je nog wat Goed is zonder de rotsvaste bodem van God? Verlichtingsdenkers waren het erover eens dat de mens op basis van de ratio, de rede, het denkvermogen in staat was het Goede te doen en ethisch te handelen. Maar Nietzsche schetst hier een beeld dat veel indringender en alarmerender is.
Je zegt dat God leeft; en dat zal Hij dan ook, in jou. Ik geloof ook in God, hetzij op een andere manier dan volgens de christelijke dogma's die eromheen geweven zijn - ik ben meer van het taoïsme. Hoe dan ook, je kunt je dus vast wel voorstellen hoe het de wereld vergaat wanneer God "dood" is. Vandaar de link van Nietzsches uitspraak met m'n blog over kindermisbruik in de Katholieke Kerk.
Over 2012 weet ik niet zo goed wat ik moet denken; eerlijk gezegd geloof ik niet dat de 'wereld vergaat'. En om op jou te reageren; ik geloof überhaupt niet in een 'straffende' God. Een straffende God zou betekenen dat God handelt volgens een doel. Iets dat een doel heeft, moet iets begeren dat hem ontbreekt, wat tegenstrijdig is met de perfectie van God. Daarbij zou het volgens mij ook in conflict zijn met zijn Goedheid; Hij heeft je blijkbaar een vrije wil gegeven, maar als je niet zus of zo handelt zou je naar de hel gaan. Waarom zou Hij je dat aan willen doen? Hij heeft je geschapen als een eindig wezen, een wezen met gebreken is gedoemd om te zondigen. Een tekst die dat misschien beter kan uitleggen is deze (link). Ik weet niet hoe je Engels is, maar hij is de moeite waard. Eventueel kan ik hierover nog verder met je in discussie gaan, maar dat kan anders misschien ook in een ander topic.
Over de Openbaringen; daar heb je helemaal gelijk in, maar dan moet je wel erkennen dat dat ook geldt voor de interpretatie die nu als 'officieel' wordt erkend. De officiële leer is uiteindelijk toch echt door bepaalde theologen / filosofen als Thomas van Aquino geschreven, wat niet altijd zonder een element van menselijke macht en politiek binnen de kerk was. Maar misschien zeg ik nu allemaal dingen die jij ook helemaal niet vooronderstelt, dus excuus als ik je verkeerd begrijp of overkom alsof ik je 'de les wil lezen'; je zegt immers dat het katholicisme geen christendom zou mogen heten, dus ik weet jouw ideeën daar verder niet over. Al zegt het feit dat je het over een straffende God hebt wel iets.
Ik hoor graag van je.
Groetjes
Remco