De heersende mentaliteit

De “heersende mentaliteit”is een onderwerp waar al jaren lang veel over gezegd en geschreven is maar het is vandaag de dag meer actueler dan ooit tevoren. Waar we voorheen spraken over de “heersende mentaliteit”op straat of algemener, in de maatschappij, spreken we nu meer over bepaalde ondernemingen/ instellingen in combinatie met exorbitante bonussen en/of zeer royale ontslag c.q. afvloeiingsregelingen. Kortom, de zelfverrijking in de financiële sector.

Het accent van de maatschappelijke discussie over “de heersende mentaliteit” lijkt zich op dit moment te verschuiven naar deze bepaalde bedrijfstakken.

Vele mensen begrijpen er niets meer van. Waar gaat het heen?

Opmerkelijk is dat er voorheen geluiden naar buiten kwamen over dat de “heersende mentaliteit” meer een “volksziekte” was van laagopgeleide en allochtone jongeren, lijkt het nu een “volksziekte” te zijn door alle gelederen heen.

Wat is er aan de hand? Zijn we dan massaal de weg kwijt?

De heersende mentaliteit in onze samenleving, in de zin van “hoe gaan we met elkaar om.

De ene typeert deze mentaliteit als een verhuftering van de maatschappij en de ander als een verloedering van de samenleving.

Helaas is het zo, als we het hebben over de heersende mentaliteit, we vrijwel direct vervallen in het benoemen van de symptomen. Een mentaliteit beïnvloeden, prima maar wat is het dat je wilt beïnvloeden? Maar wat is nu de werkelijke betekenis van het woord “mentaliteit”? Een mentaliteit kan beïnvloed worden, maar hoe werkt het mechanisme dan? Wat zijn hiervan globaal genomen de oorzaken?

Zomaar een paar vragen die beantwoord moeten worden om meer helderheid te verkrijgen.

Betekenis.

Slaan we een willekeurig woordenboek erop na dan zegt het ons dat mentaliteit een beleving is. Een ander woordenboek zegt ons dat het een wijze van denken in combinatie met een wijze van voelen is. Als er psychologische literatuur op na geslagen wordt dan leren we dat het een balans is tussen onze rationele wijze van denken en onze emotionele wijze van beleven. Kortom een balans tussen verstand en gevoel.

Uit dezelfde literatuur leren we, als onze manier van denken veranderd onze manier van beleven automatisch mee veranderd. Veranderd ons inzicht(ratio) dan heeft het invloed op ons emotioneel beoordelingsvermogen. Maar andersom werkt het ook, als onze emotionele beleving veranderd dan heeft dit ook invloed op onze ratio. Je kunt dus stellen dat bepaalde vooroordelen afhankelijk zijn van onze inzichten en beleving.

Met deze wetenschap in ons achterhoofd gaan we kijken naar mogelijke oorzaken van onze “heersende”mentaliteit

Mogelijke oorzaken.

De wereld van vandaag lijkt complexer dan ooit te voren. We zien tv beelden van over de gehele wereld en kunnen via internet eenvoudig contacten leggen met mensen aan de andere kant van de wereld. De mogelijkheden zijn, door de moderne media, enorm toegenomen. Maar alle indrukken die we opdoen, door de hoeveelheid informatie die ons toekomt, moeten we wel op een gezonde wijze kunnen verwerken.

Films waarin de hoofdpersoon zijn heldenstatus ontleend aan de hoeveelheden slachtoffers hij of zei maakt. Gewelddadige tekenfilms die speciaal gemaakt en uitgezonden worden voor onze (klein)kinderen. Realistische computer games waarbij je punten kunt scoren die evenredig oplopen met het aantal slachtoffers dat je maakt.

Fanatici die via internet aanzetten tot geweld en haat en/of andere discutabele ideeën.

Maar ook een modebeeld presenteren waarbij extreem mager het schoonheidsbeeld weergeeft.

Of de seksindustrie waar een beeldvorming wordt gecreëerd van de vrouw als lustobject maar ook videoclips die het beeld doen bevestigen.

Kortom een mens is beïnvloedbaar en dezelfde mens moet zich een weg zien te banen door al deze prikkelende informatie met behoud van een mentale balans, althans dat wordt er wel van hen verwacht.

Dan hebben we ook nog alle ellende wereldwijd die onze woonkamer binnen dringen. Dagelijks krijgen we ons portie wel voor de kiezen, echter na verloop van tijd wordt men immuun voor dit soort van berichtgevingen zeker als men het gevoel heeft hier machteloos tegen over te staan. Uit zelfbescherming treedt er een mechanisme in werking waarbij men een emotioneel bestendige muur om zich heen bouwt (pantser).

Vervolgens hebben we ook nog eens het fenomeen geld.

We leven in een wereld waarin geld overgewaardeerd is en waarin het hebben van geld een doel op zich is geworden, terwijl het oorspronkelijk bedoeld was als middel. We leven in een wereld waarbij geld, macht en hebzucht een vernietigende rol speelt. Geld maakt mensen egoïstisch en meedogenloos.

We leven in een wereld waarbij materialisme de motor is van de economie. Een wereld waarin je gevoel ondergeschikt is aan zakelijkheid. Een wereld waarbij geld belangrijker lijkt dan mensen. Een wereld waar men een prijskaartje wil hangen aan mensen.

Een wereld waarin we moeten accepteren dat “sommige” bedrijven c.q. instellingen legaal prostitueren door werkelijk alles te doen om aan geld te komen. De mensen die het werk moeten uitvoeren lenen zich ervoor om hun geweten uit te schakelen en op een meedogenloze en harde wijze geld uit de beurs van o.a. de gewone consument te graaien.

De behoefte van het hebben van geld is dusdanig in het menselijke systeem door gedrongen dat het bijna legitiem is geworden dat geld “verdienen” ten koste mag gaan van het welzijn en soms de leefomgeving van anderen.

Vele van ons ontlenen hun ego aan hun bezittingen en aan de inhoud van hun beurs. Ook onze jeugd ontgaat dit alles niet, berovingen, overvallen, chantage, moord en doodslag lijken bij een aantal van hen een legitieme methode te zijn om aan geld te komen.

We weten dat het leven bepaald wordt door de keuzes die we maken en we kunnen o.a. uit het voorgaande opmaken dat er vele keuze momenten zijn waarop het mis kan gaan.

Eén van de vragen die het geheel oproept luid “op basis waarvan bepalen we onze keuzes”?

Gezien onze maatschappij en alles wat daar binnen gebeurt vrij rationeel en is en daarbij te weinig ruimte voor emotie (met rationeel wordt bedoeld een zakelijke- praktische -, koele – en afstandelijke houding). De balans tussen ratio en emotie ligt zodanig dat er gesproken wordt over een maatschappelijk onaanvaardbare mentaliteit. Er is weldegelijk emotie aanwezig maar vaak binnenshuis of in vertrouwde niet bedrijgende omgevingen. Anderzijds zijn er ook groepen mensen waarbij juist de emotie die domineert en ver weg staan van de realiteit.

Emotie, niet iedereen kan hiermee even goed mee overweg en slaat wel eens door. Geweld en agressie zijn n.l. emotionele uitspattingen waar vaak onmacht aan ten grondslag ligt.

Toch is het van wezenlijk belang dat men zich emotioneel beter ontwikkeld omdat er in emotie een van nature ingebouwde rem huisvest n.l. ons geweten. Een goed ontwikkeld geweten en combinatie met een goed ontwikkelde ratio draagt zorg voor een betere en maatschappelijk aanvaartbardere mentale balans.

Samenvattend; in onze huidige complexe samenleving worden we dagelijks geconfronteerd met vele keuzemogelijkheden en soms maken we een verkeerde keuze.

Ook worden we geregeld geconfronteerd met gebeurtenissen die ons emotioneel raken, echter dit soort gebeurtenissen volgen elkaar in een rap tempo op. Om telkens weer op een onprettige wijze geconfronteerd te worden met je eigen emotie bouwen we langzamerhand een emotioneel bestendige muur om ons heen. Het onbedoelde gevolg hiervan is dat onze mentale balans verstoord wordt waardoor we harder, afstandelijker, zakelijke, intoleranter en praktische worden. Doordat de muur steeds hoger wordt raken we langzamerhand de controle over onze eigen emotie kwijt en raken we daardoor de kleur nuances kwijt, we gaan steeds meer zwart wit kijken en raken steeds meer bevreemd van ons zelf.

Er zijn ook gebeurtenissen op bijv. politiek niveau welke ons raken. Of we het met opgelegde veranderingen eens zijn wordt niet gevraagd je krijgt vaak door je “strot” geduwd. Dit soort zaken kunnen behoorlijk frustrerend werken en je een gevoel van onmacht geven. In opstand komen is een mogelijkheid, maar of het zin heeft?

Een ander kwestie is hoe de overheid met mensen omgaat bijv. chronisch zieken, gehandicapten, ouderen, kinderen met huiselijke problemen, enz. Het is soms beschamend om te zien hoe deze mensen door de overheid behandeld worden. Kinderen die wachten op hulp door jeugdzorg worden opgesloten in jeugd gevangenissen, ouderen hebben de keuze om één maal per week gedoucht te worden of in plaats hiervan een wandeling te maken. Chronisch zieken die aan huis zijn gekluisterd omdat ze overheidshalve onvoldoende medewerking krijgen voor het aanschaffen van, voor hen, primaire hulpmiddelen.

Nederland noemt zich een “beschaaft land “maar waar kun je beschaving eigenlijk aan af lezen?

Ook dit zijn zaken die mede bepalend zijn voor een negatieve spiraal in een mentaliteitsverandering. Je kijkt er naar en kan niets (onmacht).

Het gevoel van onvrede neemt steeds meer toe tot het moment nadert dat je jezelf uit onmacht erbij neerlegt.

Mentaliteitsbeïnvloeding.

Natuurlijk zijn er al vele initiatieven ondernomen om een mentaliteit te beïnvloeden maar veel van deze initiatieven zijn gebaseerd op het beïnvloeden van onze rationele wijze van denken (gezond verstand).

Om een mentaliteit te kunnen beïnvloeden kan men dus invloed gaan uitoefenen op het rationele vlak maar hier is echter veel overtuigingskracht voor nodig.

Uit diversen publicaties en onderzoeken is gebleken dat het resultaat, wat men hiermee bereikt zeer, fragiel van aard is. Bij de minste en geringste tegenslag kan alles tenietgedaan worden. Bovendien blijft het een theoretisch verhaal waarvan nog maar de vraag is of dit tot een verhoudingsomslag zal leiden.

Uit ervaring weet men dat nieuw verworven denk methodieken en technieken tijd en energie kosten. Met de energie wordt bedoeld dat men in het begin bij vrijwel elke “nieuwe” situatie moet nadenken over hoe nu te handelen. Hieruit blijkt dat het niet vanzelfsprekend is dat er automatisch een verhoudingsomslag plaats vind. Het kan in dit geval gewoon het aanleren van een nieuwe techniek zijn.

Uit uitgebreid onderzoek is ook gebleken dat mentaliteitsveranderingen spontaan kunnen plaatsvinden met name door ingrijpende gebeurtenissen. Gebeurtenissen die een emotionele impact hebben.

Dit soort mentaliteitsveranderingen zijn vaak voor langere duur of blijvend.

Deze veranderingen kunnen op grofweg drie manieren tot stand komen n.l. in een kort tijdsbestek met een hoge emotionele impact, over een lang tijdsbestek met een lagere emotionele impact en over een lang tijdsbestek met een hoge impact.

Bij dit soort mentaliteitsveranderingen vormt de vertaalslag naar de praktijk op een meer natuurlijke wijze, het gaat minder geforceerd en kost na verhouding minder energie. Dit geeft aan dat er werkelijk een verschuiving heeft plaatsgevonden in de verhouding tussen ratio en emo.

Toch is hier een opmerking op zijn plaats.

Vele van deze spontane mentaliteitsveranderingen zijn tot stand gekomen door traumatische ervaringen, denk hierbij aan bijv. aan een oorlogstrauma of slachtoffers trauma.

Helaas is het vaak zo dat mensen eerst geconfronteerd moeten worden met de harde feiten alvorens ze tot bepaalde inzichten komen, ofwel tot de kern. Deze inzichten beoefenen vervolgens invloed uit op de dagelijkse belevingen en het daaraan gerelateerde gedrag.

Er zijn ook andere spontane veranderingen waarbij men persoonlijke prioriteiten herrangschikt en de zaken vanuit een ander perspectief gaat bekijken maar dan door een positieve gebeurtenis, denk hierbij de geboorte van je eigen kind(eren).

Deze twee voorbeelden hebben meer overeenkomsten met elkaar dan dat men in eerste instantie aanneemt. Beide voorbeelden scheppen een onderlinge binding met lotgenoten (sociale cohesie). Je behoord ergens bij, je maakt deel uit van een grotere groep, je hebt een gevoel dat je samen kan delen met anderen, je bent in staat elkaar beter te begrijpen dan “buitenstaanders” dat doen, het schept een binding, het geeft andere gespreksstof, het geeft een saamhorigheidsgevoel en het voegt iets toe aan je identiteit.

Hoe nu verder?

Ik heb getracht om jullie meer helderheid te geven in deze complexe materie. Eveneens heb ik getracht oorzaken weer te geven die tot deze maatschappelijk onaanvaardbare mentaliteit hebben geleid.

Laten we de samenleving eens vanuit deze context bekijken en zien wat het ons aan inzichten verrijkt.

Laat het weten en reageer.